Zand en cement

Voor het bouwen van een stad wordt veel zand gebruikt.
Op moerassige bodem is het vaak nodig om de grond te verhogen. Daarvoor werd voornamelijk afval gebruikt, maar zo nodig ook zand. Dat was in Alkmaar bijvoorbeeld zo bij de stadsuitbreiding in de Voormeer. Ook voor het dempen van grachten (bijv. de Laat en de Gedempte Nieuwesloot) was veel zand nodig. Verder werd er zand gebruikt als ballast in schepen.

Voeg met cement van schelpkalk en zand in de Kapel aan de Laat in Alkmaar. Je ziet de stukjes (kokkel-) schelp zitten.

En er gaat zand in cementspecie. Daarbij wordt het zand gemengd met ongebluste kalk en water. Na het metselen bindt de kalk zich met kooldioxide uit de lucht, het vocht droogt op en er onstaat een harde cementlaag. Het procedé is al heel oud: de Egyptenaren, Babyloniërs, Feniciërs, Grieken en Romeinen kenden al  cement en beton. In beton wordt er nog een extra vulmateriaal toegevoegd, meestal grint. Ook nu wordt schelpkalkmortel nog gebruikt, speciaal voor restauratiewerk.

Zand op de kaart
Rond Alkmaar zijn veel aanwijzingen over zand op kaarten te vinden.
Om te beginnen is er natuurlijk de bekende Zandersloot, een vaart die is gegraven door de strandwal. Die eindigt nu bij de Kuillaan (de naam zegt het al) langs de laaggelegen ijsbaan van Heiloo, een oude zanderij. Dat was ook al het geval in 1665 volgens de kaart van Zoutman. Op de kaart van Dou uit 1683 is te zien dat de sloot verder door loopt, tot de Kraaienlaan. Maar op het tuinplan voor de Nijenburg van de Vries uit 1761 is dat deel weer verdwenen. Kennelijk is het bij de aanleg van het park rond Nijenburg later weer gedempt, een restant is als moerassig bos nog zichtbaar.
De weg langs de sloot heet ook wel Zandersweg.

De Zandersloot gezien vanaf het Heilooër Bos

Op oude kaarten staan ook zandvaarten vermeld bij Etgroet, bij Cranenbroek en bij Varnebroek. Ze liepen van de Hoevervaart naar de Westerweg. Ooit was de zandwinning heel belangrijk en je vindt in deze buurt veel landjes die zijn afgegraven, ze zijn duidelijk te herkennen aan de lage ligging (Bakker, 2010).

Langs de vaart bij Varnebroek staat op een andere kaart ook de vermelding Zandmenderij. Op nieuwere kaarten staat hier Zandmijnderij: bij de Kalkovensbrug werd kennelijk zand afgegraven. Zijn toen de resten van de kalkovens verdwenen?

Wie?
In Alkmaar en Heiloo komt de familienaam Zander of Sander voor: afstammelingen van werkers in de zanderij

Home